José Suárez: fotografía, exilio, cinema e a modernidade dunha mirada atlántica
Ricardo Rodríguez Vicente/A Guarda
José Suárez Fernández ocupa un lugar singular na historia da fotografía galega e española do século XX. A súa traxectoria combina a práctica fotográfica e cinematográfica cun percorrido vital profundamente marcado pola mobilidade internacional, o exilio e a construción dunha linguaxe visual moderna, situada entre o documentalismo e as vangardas do seu tempo. Galicia, Europa, América e Asia configuran os escenarios dunha biografía que transcende os límites xeográficos para converterse nunha das miradas máis cosmopolitas da cultura visual galega contemporánea.
Formación e primeiros
contactos coa modernidade
Nado en Allariz (Ourense)
o 17 de decembro de 1902, fillo de Benito Suárez Feijóo, de profesión
procurador, e de Gumersinda Fernández Cheda, ama de casa. Tiveron 11 fillos. José
Suárez inicia estudos de Dereito na Universidade de Salamanca, formación
habitual entre sectores cultos da súa xeración, obtendo en 1925 a licenciatura,
pero que non chega a consolidarse como carreira profesional. A comezos dos anos
30 entra no Concello de Salamanca como Oficial Administrativo. Moi cedo orienta
os seus intereses cara á fotografía, nun momento no que esta disciplina comeza
a ser entendida como linguaxe moderna e non só como ferramenta documental.
Durante a súa
etapa salmantina entra en contacto co ambiente intelectual da época e coa
figura de Miguel de Unamuno, quen prologa
a súa obra 50 fotos de Salamanca (1932). Este feito sitúao nun espazo privilexiado de
diálogo entre pensamento filosófico e novas formas de representación visual.
Entre as súas obras editadas tamén
destacan: Nieve en la cordillera (1942) – dedicado a súa muller Mary -, La Mancha (1965), Galicia: terra, mar e xentes (esta obra póstuma, publicada por Edicións
Xerais de Galicia, S. A. (Vigo 1981), é unha colección de máis de cen imaxes
dedicadas á súa terra natal. A publicación foi impulsada e dirixida polo seu
sobriño, Xosé Luís Suárez Canal, quen tamén se encargou do prólogo).
A súa formación
estética complétase coa influencia das vangardas europeas e co clima
intelectual promovido pola Revista de Occidente, que defendía unha renovación profunda da cultura
artística española.
Fotografía e cinema nos
anos trinta
Na década de 1930,
José Suárez desenvolve unha actividade intensa como fotógrafo e cineasta. En
1935 pide a excedencia voluntaria no Concello de Salamanca; publica fotografías
súas na revista Atalaya, de
periodicidade mensual; e en xaneiro presenta súa primeira exposición no Círculo de Bellas Artes, de Madrid, e en
abril, no Salon de l´Office National
Espagnol de Tourisme, en París, que consolidan a súa proxección
internacional nun momento especialmente fértil para a renovación da linguaxe visual.
Namorado de Mary
Santiago Mirat, de Salamanca, casaron o 26 de xuño de 1935.
Na primavera de 1936
inicia en Galicia, o proxecto cinematográfico Mariñeiros,
interrompido polo estalido da Guerra Civil española. Este acontecemento supón
unha ruptura decisiva na súa traxectoria e abre unha etapa de dispersión e
exilio. O documental Mariñeiros
remataríao en Arxentina a onde chegou no inverno de 1936, procedente de Lisboa.
Súa muller nunca quixo acompañalo.
Exilio e expansión
atlántica
En 1937 instálase
na Arxentina, onde desenvolve unha ampla actividade profesional no ámbito do
cinema e da fotografía. En xuño dese ano expón con Clemente López Pasarón e
Manuel Colmeiro Guimarás, nos salons da Asociación
Amigos del Arte (rúa Florida, 659) de
Buenos Aires. En 1938 estrea Mariñeiros.
Traballa como director de fotografía e realizador en diversas producións, entre
elas La mujer y el jockey (1939). En 1941 publica Las Pampas, obra editada en Buenos Aires por Emecé Editores, dentro
da súa mítica Colección Buen Aire, e
destacou especialmente por contar con deseño e ilustracións de Luis Seoane. Participa
como fotógrafo no filme Malambo (1942), polo que recibe recoñecemento crítico. En
xullo dese ano, con motivo do Día de Galicia, foi inaugurada unha Exposición de Estampas de Artistas Galegos,
na cal participaron Castelao, Castro
Gil, Colmeiro, Díaz Baliño, Fernández Cancio, Maside, Nespereira, Seoane,
Souto, Villamil,...
En 1942 publica Nieve en la Cordillera. O libro acolle fotografías que José
Suárez realizou nos Andes, en lugares como El Portillo (Chile), onde fotografou
ao esquiador francés Emile Allais, entre outros.
Fotografía a Delia
Garcés, actriz arxentina e mantén amizade con Luis Villaverde e súa familia,
propietarios do restaurante La Casa de la
Troya, de Buenos Aires, onde coincide con Castelao e Seoane.
O 17 de agosto de 1945, nos salóns da Asociación Amigos del Arte, de Buenos
Aires, José Suárez inaugura súa exposición Fotografías
de España. El mar y el hombre en las costas de Galicia.
Desenvolve tamén
actividade xornalística no diario La
Prensa de Bos Aires, integrándose
nunha rede cultural de exiliados galegos e españois (Castelao, Seoane, Manuel
Colmeiro, Alejandro Casona, José Bergamín, Ramón Pérez de Ayala, Rafael
Alberti, Lorenzo Domínguez, Pío del Río-Hortega,…) que manteñen viva a
produción intelectual fóra de España.
En 1950 trasladouse
ao Uruguai, onde continúa a súa actividade cultural e emprende un proxecto singular:
a libraría El Yelmo de Mambrino, situada
na súa casa en Punta del Este, e convertida nun espazo de encontro intelectual
e de circulación de ideas no exilio do Río da Prata.
Xapón: a madurez dunha
mirada
A partir de 1953
viaxa ao Xapón como correspondente de prensa do xornal El Día, de Montevideo, iniciando unha das etapas máis decisivas da
súa carreira. O contacto coa cultura xaponesa, e especialmente co teatro Noh, introduce unha
nova dimensión estética baseada na contención, na precisión compositiva e na
importancia do baleiro como elemento expresivo.
Neste contexto
establece relación co cineasta Akira Kurosawa,
con quen mantén unha amizade intelectual que diversos estudos consideran
significativa na súa evolución artística.
En xuño de 1957, José Suárez presenta nos
salóns de Amigos del Arte, de Montevideo, súa exposición Vislumbre de el Japón, con fotografías da súa estadía no país
nipón.
Colabora con publicacións como “Life”, “US Camara”, “Vida galega”,
“Galicia emigrante”, “Atalaia”, “Agora”, “Cinegraf”,
entre outras.
Regreso a España e
actividade editorial
En 1959 regresa a
España e retoma a actividade fotográfica e editorial. Publica obras dedicadas a
La Mancha e ao mundo taurino, entre elas The
Life and Death of the Fighting Bull
(1966), encargada pola Editorial Cassell, de Inglaterra, con prólogo de John Marks,
e destinada a un público internacional.
Nesta etapa
participa tamén en proxectos culturais de grande alcance, como a ilustración da
Historia de Galicia de Ramón Otero Pedrayo, contribuíndo á construción
dunha imaxe visual do país nun momento de recuperación cultural.
A finais dos anos
60 instálase no Hotel Miño, de Ourense e deixa de facer fotografías.
Mariñeiros
foi a última exposición que realizou entre 1967 e 1971, en Vigo e en Ourense, na
Sala de Arte da Caixa de Aforros Municipal de Vigo e no Museo Arqueolóxico
Provincial, respectivamente.
Entre 1960 e 1971
publica diferentes reportaxes en La
Prensa, de Buenos Aires.
En 1972 viaxa como
asesor a Candanchú para crear unha estación de inverno en Manzaneda (Ourense).
Nos seus últimos
anos mantén unha relación activa coa vida intelectual galega, especialmente en
Ourense, onde participa en faladoiros e círculos culturais vinculados a figuras
como Vicente Risco, Eduardo Blanco Amor, Celso Emilio Ferreiro, Xosé Luis
Méndez Ferrín, Carlos Casares e ao grupo coñecido como os “artistiñas”, - ou
Grupo Volter - do cal formaban parte os escultores Acisclo Manzano, Manuel
García de Buciños e Arturo Baltar, e os pintores Xaime Quessada, Xosé Luís de
Dios, Virxilio e Xabier Pousa. Tamén estiveron vinculados ó grupo os pintores
Enrique Ortiz Alonso, Prego de Oliver, Vidal Souto e Alexandro, entre outros.
A Guarda: derradeiros
anos e espazo de peche biográfico
Un dos aspectos
menos estudados, pero de especial relevancia, da súa biografía é a súa
vinculación coa vila da Guarda.
A Guarda
convértese nos seus últimos anos nun espazo de residencia e referencia vital.
Lonxe de ser un simple escenario final, a vila mariñeira funciona como lugar de
ancoraxe tras unha vida caracterizada polo desprazamento continuo entre
continentes, e conecta de maneira coherente coa súa sensibilidade visual
centrada no traballo, na dignidade das comunidades populares e na vida
portuaria.
A súa presenza na
Guarda forma parte tamén da memoria cultural local, onde a súa figura foi
lembrada como a dun creador de proxección internacional que escollera este
espazo como lugar de vida final.
Falecemento
José Suárez Fernández faleceu na Guarda o 5 de xaneiro de 1974, no Hostal “Marti-Rey”, “entre as seis
e as nove” da mañá, segundo consta na documentación rexistral da
localidade. A causa do óbito foi certificada como “colapso (infarto de
miocardio)”.
No momento da súa morte, José Suárez levaba consigo unha
carta co seguinte texto:
A quienes de algún modo alcancen las
molestias que ocasione mi muerte: ante todo, perdón por ocasionárselas.
Suplico se me entierre en el cementerio de la
ciudad o pueblo en donde fallezca, en la forma más modesta posible y sin
acompañar oraciones ni ritos de religión alguna. Un féretro de madera sin
pintar y una fosa común es cuanto deseo.
Algún amigo al enterarse de mi muerte, tal vez
escuche como recuerdo el REQUIEM DE FAURÉ.
Como hace tiempo que hice de la muerte mi
mejor amiga, estoy seguro de encontrarme con ella sin amargura.
En cualquier lugar del mundo.
(Firma)
O seu falecemento pecha unha biografía marcada
pola mobilidade internacional, o exilio e a construción dunha linguaxe visual
moderna de alcance global, cun último capítulo desenvolvido en Galicia.
Consideración final
A obra de José
Suárez ocupa un lugar central na historia da fotografía galega do século XX. A
súa produción sitúase entre o documentalismo e a modernidade estética, entre a
experiencia local e a proxección internacional, configurando unha mirada que
transcende fronteiras xeográficas e culturais.
Por estes motivos,
a Real Academia Galega de Belas Artes acordou no seu pleno do 28 de xuño de
2025 dedicar o Día das Artes Galegas de 2026 á figura de José Suárez,
recoñecendo a súa condición de fotógrafo galego de maior proxección
internacional.
“(…) A iniciativa desta celebración na xornada de cada
1 de abril, naceu da Academia no ano 2015, celebrando ao Mestre Mateo, quen
nesa data do 1188 dirixiu a colocación
dos linteles do Pórtico da Gloria na Catedral compostelá, segundo consta nos
mesmos. Na pasada edición do ano 2025 a figura homenaxeada foi o artista
multidisciplinar compostelán Isaac Díaz Pardo.
A Academia Galega de Belas Artes tivo en conta para esta dedicación os seus numerosos méritos como ser considerado o fotógrafo galego máis internacional (…)”.
En definitiva, a biografía de José Suárez, que comeza en Allariz e culmina na Guarda, pode entenderse como un movemento de expansión e retorno, no que Galicia funciona simultaneamente como orixe, espazo de referencia e lugar final dunha traxectoria profundamente internacional.
Fonte consultada:
https://josesuarezfernandez.wordpress.com
Exposición José Suárez. Vida e Obra
O ollar universal de José Suárez asolaga o porto da Guarda
A vila do Baixo Miño prepárase para vivir un dos fitos culturais máis importantes do ano en Galicia. O vindeiro xoves 2 de xullo, ás 13:00 horas, inaugúrase no paseo marítimo do porto a exposición "José Suárez. Vida e Obra", unha homenaxe directa ao xenial fotógrafo de Allariz, elixido pola Real Academia Galega de Belas Artes como o gran protagonista do Día das Artes Galegas 2026.
A elección da Guarda como escenario non é casual. O ambiente mariñeiro e a luz do Atlántico dialogarán directamente coas imaxes de Suárez, un creador que soubo retratar coma ninguén a dureza e a dignidade do mar, dos seus traballadores e da Galicia interior, sempre cunha ollada vangardista e profundamente humanista.
Un comisario de luxo para unha cita histórica
A mostra chega avalada polo rigor e a sensibilidade do fotógrafo e académico Xurxo Lobato, quen asume as tarefas de comisariado. Lobato deseñou un percorrido visual que non só repasa as imaxes máis icónicas de José Suárez, senón que afonda na súa complexa traxectoria vital, marcada pola innovación técnica, o exilio e o compromiso inquebrantable coa arte fotográfica.
Arte accesible e ao aire libre
A diferenza das salas tradicionais, a exposición aposta por un formato aberto e integrador:
Ubicación estratéxica: Ao longo do paseo marítimo do porto da Guarda.
Datas: Do 2 ao 30 de xullo de 2026.
Acceso: Totalmente gratuíto e dispoñible as 24 horas do día.
Esta disposición urbana permitirá que veciños, visitantes e turistas integren a arte na súa rutina diaria, convertendo o paseo do porto nunha auténtica galería de arte contemporánea ao aire libre durante todo o mes.
Máxima expectación cultural
Espérase que a inauguración oficial conte coa presenza de destacadas personalidades do panorama cultural galego e autoridades locais. Con esta iniciativa, A Guarda non só honra a memoria dun dos nosos fotógrafos máis universais, senón que se consolida como un referente do turismo cultural estival nas Rías Baixas. A conta atrás xa comezou para descubrir o mundo a través dos ollos de José Suárez.
.jpeg)
