Arredor do Ferruxo
Manuel Vázquez de la Cruz, O Ferruxo, nun momento da presentación do libro Arredor do Ferruxo
Foto: Cedida
Fernando Salgado Varela
Manuel Vázquez de la Cruz, O Ferruxo, é un home de mecha curta. Un día de outono de 2025 non se me ocorreu mellor idea que propoñerlle que recompilase unha selección da súa extensa obra —algunha publicada, outra inédita— nun libro. Respondeu cunha contraproposta: aceptaría o reto se afrontabamos xuntos o proxecto editorial. A isto, engadiu un segundo requisito: teriamos que apostar polo eclecticismo. Como eu xa estaba implicado, non tiven máis remedio que aceptalo. Día tras día comezaron a chegar ao meu correo textos que el me enviaba. A conexión sempre foi fluída. A medida que os lía, a admiración polo meu compañeiro de aventuras medraba e, como adoita acontecer nestas situacións, queres compartir o descubrimento, porque cando o fas a satisfacción medra. Pola miña banda; despexei a miña mesa, comecei a afondar nos arquivos e nos armarios buscando historias que quedaran atrás co paso do tempo e a escribir novas pezas para cumprir o compromiso que contraera.
Unhas semanas despois, mentres subiamos, os dous e Loli Quinteiro Lorenzo, por unha estrada tortuosa cara a San Bento do Cando, entre a néboa e a choiva, chegamos a outro acordo por unanimidade: ofrecerlles aos nosos amigos a oportunidade de participar no proxecto, plasmando por escrito o noso compromiso coa paz e o noso rexeitamento a todas as guerras, de honrar a todas as persoas que foron vítimas do franquismo, de esixir xustiza social e rexeitar calquera manifestación de sexismo ou racismo.
A colaboración de Raquel Páramos Escapa, Eva Páramos Viñas, Ángeles Comesaña, Xoa Francés Valverde, Anan Abdalah, Paula Álvarez Silva, Fátima R. Sío, Manuela Gabaldón, María Begoña Vicente Sobrino, María Belén Martínez-Estéllez, Basilio Barrocas, Juan Conde Gouzón, Kelson Lima de Boa Esperança, Nuna Vasconcelos, Olinda Fernandes, Natalia Lago Bravo, Silvia Liliana Soutelo Lameiro, Rafael Bargiela, Enrique Cabaleiro González, Loli Castiñeira Alén, Calros Solla, Héitor Picallo Fontes, Loli Quinteiro, Manuel Fortes Besada, Paula Cascallar Latorre e Augusto Metztli fixo posible que compuxeramos un amplo e variado mosaico de historias, relatos, crónicas e poemas, que ten un fío condutor: o noso compromiso co humanismo e fronte a barbarie.
Éramos islas y ahora somos urgentes archipiélagos, escribiu Mario Benedetti. Éramos dous e agora somos vinte oito cidadáns do mundo que queremos construír pontes nestes tempos escuros nos que se erixen muros, porque temos claro un principio: a terra é terra en todas partes e a nosa patria é a liberdade. Vimos de Portugal e Galicia, de Estremadura e Santo Tomé e Príncipe, de León e Palestina. Vimos México. Somos obreiros da palabra.
Escribimos en galego, castelán e portugués sobre aqueles que despois de sufrir os desastres da guerra tiveron que vivir un longo tempo de silencio que se prolonga até hoxe, porque, non nos enganemos, a memoria é selectiva e clasista: mentres os nomes dalgúns figuran en rúas e prazas, doutros moitos ninguén se acorda. Este libro é un acto de amor á vida e á xente do común, de memoria e sentimento. Que fuxe dos dogmatismos. Non pedimos subvencións para sacar adiante Arredor do Ferruxo e tampouco permiso a ninguén, somos libres e sabemos que é mellor camiñar entre os toxos que desfilar diante da autoridade competente, a de hoxe, a de onte e tamén a de mañán. Nada nos hipoteca.
Me parezco al que lleva el ladrillo consigo para mostrar al mundo cómo era su casa. Outra vez boto man de Mario Benedetti e é para contarvos que son indíxena de Cerdedo, un pobo resignado á derrota e tendido como un viejo que se muere, como canta José Feliciano. Un pobo sen alma onde non se cumpliu a Lei de Memoria (aprobada no ano 2007) nin se cumple a Lei de Memoria Democrática (aprobada en 2022), no que unos pucos, menos que os dedos das mans, un día do ano 2016 fincamos unha lauda nunha leira do lugar de Meilide para recordar un represaliado polo franquismo: hoxe son trece, no mes de xullo serán catorce, e seguiremos honrando os nosos devanceiros que sufriron a represión franquista mentres as forzas non nos abandonen, contando sempre coa xenerosidade de tanta boa xente que nos acompaña.
Como tamén aconteceu co libro, como non sabíamos que era imposible, fíxemolo. Estou falando do Campo das Laudas, estou falando do Memorial da Dignidade, un proxecto no que se implicou desde o primeiro momento Juan Soto. Deixas un caudaloso tesouro de feitos e de recordos. Sempre ti como suxeito e as túas cousas como predicado. Así pasas ao universo da nosa memoria, ao mundo dos nosos ensoños, ás nosas fantasías da vida vivida. O Campo das Laudas -O Soto- Amigos de Cuba -O Soto- O sindicato -O Soto- Avelaíña -O Soto- As tertulias dos martes- O Soto-. Coas mans nos petos, cara de coña e un sorriso de maldade na cabeza. Os amigos dos martes non imos esquecer esas túas maldades, tirarémoschas á cara cando pasemos o río e estés agardando por nós na outra beira. Así falou Manolo Ayán o día 8 de xaneiro do ano 2025 nun tanatorio de Pontevedra.
Pode o corpo ser vencido / pode o dereito ser torto / pero o lume que alampea / xamais o veredes morto, engado eu botando man dus versos de Celso Emilio Ferreiro.
Compañeiro Soto, aquí ninguén semella acordarse de nada, pero ninguén esquece. Escribimos porque o tempo non se detén e temos na memoria que o noso presente se forxou no pasado e somos fillos de persoas fusiladas, torturadas, soterradas nas cunetas, recluídas nos campos de concentración, inxuriadas e difamadas en catro décadas de ditadura ás que seguiron outras catro de indiferenza.
Falar do que pasou desde o 14 de abril de 1931 segue a ser un desafío porque o franquismo está gravado no ADN desta sociedade. O franquismo proscribiu toda referencia á Segunda República: aquí non houbo un tempo no que este país avanzaba polo camiño da xustiza social e no afondamento dos dereitos individuais e colectivos, aquí nin tan sequera houbo un golpe de estado. Para os vencedores só houbo unha guerra, e con ela remendaron a historia con mentiras e eufemismos.
E os vencedores seguirán vencendo mentres a sociedade siga mirando cara a outro lado.
Non foi unha loita entre irmáns, foi un combate político, cultural, ideolóxico e de clase. A guerra non a perderon todos, aí están cen mil cadáveres arrecunchados nas fosas, as fábricas, as leiras, as casas e outras propiedades roubadas a punta de pistola. As multas e as expropiacións. As depuracións e as deportacións-
A amnistía, que debería restaurar a honra de quen loitou pola democracia, serviu para limpar os expedientes dos xenocidas, dos criminais e dos torturadores. Non se depuraron responsabilidades de xuíces, policías e políticos colaboracionistas. Non se restituíu un réxime lexítimo (o republicano). Á fronte seguiron os mesmos cans con distintos colares.
Os mecanismos de construción social da desmemoria colectiva, o silencio, o medo e o esquecemento, deron como resultado o rexurdimento dos postulados negacionistas, e quen quere botar luz sobre tanta escuridade é tachado de adoutrinador ou de reabrir vellas feridas. É o mundo ao revés.
Compraron o silencio e a impunidade con ameazas.
Abofé que houbo vencedores: aqueles que financiaron o golpe de estado, que foi a orixe da guerra, fixeron da traxedia un negocio que segue puxante hoxe, e bastaría con recuar na traxectoria das empresas que cotizan no IBEX 35 e manexan os fíos da economía para chegar á súa orixe: o traballo escravo de milleiros de presos (políticos e comúns), e as concesións dos principais sectores da economía outorgados polo réxime aos seus cómplices.
En España non houbo unha reparación económica das vítimas por parte das empresa que se lucraron, como aconteceu en Alemaña. Lonxe de actuar, o poder xudicial fai deixamento das súas obrigas. A complicidade cos criminais deu paso hoxe á reivindicación do envelenado ideario fascista desde os parlamentos. Caeron todas as máscaras e detrás estaba a caveira.
As serpes saíron dos ovos acubillados no niño da indiferenza.
Un filólogo alemán represaliado polo nazismo, Victor Klemperer, advertiu de que as palabras poden actuar como doses ínfimas de arsénico: semella que non fan efecto, pero acaban intoxicando o pensamento, que é o paso anterior a acción. Dise que temos de devolverlle a dignidade ás vítimas, e non hai que facer tal cousa porque todas elas ben que amosaron valentía e nobreza abondo. Habería que darlle a volta á premisa: somos nós os que temos a obriga de reivindicar os seus nomes, e o seu legado, porque é a nosa dignidade, individual e colectiva, a que está en cuestión.
Nunca é o momento de decretar a nulidade da Lei de Amnistía de 1977, localizar todas as fosas ou reclamar responsabilidades económicas ás empresas e institucións que se beneficiaron dos traballos forzados.
Os que mataron e martirizaron, os que encheron de sangue a terra, tratando de borrar calquera rastro das identidades de milleiros de persoas, os que queren que a noite siga sendo longa e de pedra, din que falar da guerra e das vítimas é botar máis leña ao lume, pero nós non esquecemos.
Recentemente, participei nun acto a favor do pobo palestino, celebrado en Padrón, no que escoitei á escritora María Aboy ler una texto de Howard Zinn.
Di así: Ter esperanza en tempos difíciles non é unha estupidez romántica. Basease no feito de que a historia humana non se refire só á crueldade, senón tamén á compaixón, ao sacrificio, á coraxe e á bondade.
O que elixamos salientar nesta historia complexa determinará as nosas vidas. Se só vemos o peor, o que vemos destrúe a nosa capacidade de facer algo. Se lembramos os momentos e lugares –e hai tantos…- nos que a xente se comportou magnificamente, iso daranos a enerxía para actuar, e polo menos a posibilidade de empurrar este mundo, que vira como unha buxaina, noutra dirección.
E se actuamos, por pequena que sexa a nosa acción, non temos por que sentarnos a esperar que chegue un futuro grandioso e utópico. O futuro é unha sucesión infinita de presentes, e vivir agora como pensamos que deberían vivir os seres humanos, desafiando o mal que nos rodea, é en si mesmo unha marabillosa vitoria.
Somos vinte sete planetas que xiramos arredor de Manuel Vázquez de la Cruz, O Ferruxo, o astro sol, un home xeneroso que desprende vitalidade e bondade, que se resistiu a dar por bo o título deste libro porque el sempre pon a forza do colectivo por enriba dos protagonismos individuais, unha característica da xente grande de verdade. Pero tivo que resignarse.
Só me queda agradecer a vosa atención e render publicamente o meu tributo de admiración ao Ferruxo, desexándolle que o seu camiño sexa longo, cheo de aventuras, cheo de experiencias, que dure moitos anos e –como desexaba Konstantinos Kaváfis– que atraque en Ítaca enriquecido por canto gañou polo camiño.
(Texto lido na presentación do libro Arredor do Ferruxo, celebrada no Espazo Sociocultural Tui o día 18 de abril de 2026).
.jpeg)
.jpeg)
