Dino Pacio Lindín: a memoria dun galego que fixo da palabra unha ferramenta de conciencia e transformación
Dino Pacio Lindín nunha imaxe de arquivo
Fotos: Cedidas
No acto interviñeron Armando Requeixo, crítico literario e profesor da Universidade de Santiago de Compostela; Francisco Álvarez Álvarez (Koki), poeta e amigo de Dino Pacio, e Xosé Manuel Malheiro Guitiérrez, profesor do Universidade da Coruña (UDC)
Infogauda/Redacción
O pasado 18 de novembro, a Casa da Cultura do Concello da Pastoriza acolleu un acto de lembranza e recoñecemento á figura de Dino Pacio Lindín, coincidindo coa conmemoración da súa data de nacemento. Un encontro que quixo recuperar a súa memoria e poñer en valor unha obra intelectual e pedagóxica singular, coa reedición de dous dos seus traballos máis significativos: Juventud radical (Ediciones Felmar, 1978) e Terra Húmeda (Ediciones Celta, 1979), esta última con ilustracións de Xosé Vizoso.
As dúas publicacións volven agora ás librarías da man de Ondina Ediciones, co patrocinio do Concello da Pastoriza
As dúas publicacións volven agora ás librarías da man de Ondina Ediciones, co patrocinio do Concello da Pastoriza e grazas ao empeño persoal do seu alcalde, Darío Cabaneiro, que fixo posible esta iniciativa de recuperación editorial e memoria cultural.
No acto interviñeron Armando Requeixo, crítico literario e profesor da Universidade de Santiago de Compostela; Francisco Álvarez Álvarez (Koki), poeta e amigo de Dino Pacio, e Xosé Manuel Malheiro Guitiérrez, profesor do Universidade da Coruña (UDC) e amigo de Dinio Pacio Lindín. Tres voces que, desde perspectivas diferentes, contribuíron a achegarse á personalidade, á traxectoria e ao legado dun home que merece ocupar un lugar máis destacado na historia cultural e educativa de Galicia.
Un galego no corazón dos movementos sociais dos anos sesenta
Mais, quen foi realmente Dino Pacio Lindín?
Foi un galego que, a finais dos anos sesenta, emprendeu o camiño do exilio cara a Nova York. Alí desenvolveu unha intensa actividade intelectual e social, impartindo materias de Socioloxía da Xuventude, vinculadas aos movementos sociais dos anos sesenta, nas universidades de Rochester, CUNY e SUNY.
Pero a súa achega máis singular, e probablemente unha das menos coñecidas en Galicia, foi a posta en marcha de iniciativas innovadoras de alfabetización en inglés dirixidas á poboación inmigrante latina, fóra dos circuítos escolares convencionais.
Dino Pacio entendía que aprender unha lingua non podía reducirse á adquisición instrumental dun código de comunicación. A alfabetización debía partir da realidade inmediata das persoas, das súas necesidades sentidas, da súa experiencia vital e do universo cultural no que estaban inseridas. Desde a curiosidade pola sociolingüística, estableceu unha estreita relación entre a palabra escrita e a identidade cultural dos participantes, facendo da aprendizaxe un proceso de coñecemento mutuo, conciencia crítica e transformación social.
Aquela concepción pedagóxica tomou corpo en Solidaridad Humana, un centro de formación que permaneceu activo durante dúas décadas, entre 1975 e 1995.
Solidaridad Humana: aprender a palabra para conquistar a conciencia
Solidaridad Humana foi moito máis ca un centro de alfabetización. Constituíu unha experiencia educativa innovadora, destinada a persoas que permanecían fóra do ámbito escolar convencional e para as que era necesario deseñar estratexias de aprendizaxe imaxinativas, participativas e vinculadas ás súas propias condicións de vida.
Dino Pacio soubo identificar esas necesidades e interpretalas desde unha perspectiva profundamente humanista. O dominio da palabra debía abrir o camiño ao exercicio da conciencia. Tratábase de converter a educación nunha ferramenta político-pedagóxica na que a problematización da realidade prevalecese sobre a simple memorización de contidos; unha aprendizaxe que permitise cuestionar o mundo, comprender as súas contradicións e intervir nel.
A experiencia bebía directamente do espírito do Maio do 68, movemento no que Dino Pacio participara, e da súa contestación ás estruturas sociais autoritarias e hexemónicas. Daquela rebeldía xurdiu tamén a necesidade de construír novos modelos de relación social, política e cultural, asentados na participación, na igualdade e na solidariedade.
Un dos lemas que sintetizaba aquela filosofía era «A letra con música entra». A través da música, entendida como linguaxe universal, facilitábase a aprendizaxe do inglés e derrubábanse barreiras idiomáticas, prexuízos raciais, diferenzas de clase e fronteiras urbanas segregadoras. A música convertíase así nun territorio común desde o que compartir experiencias e construír coñecemento.
Inspirado na pedagoxía do lugar, Dino Pacio rachou coa concepción tradicional da alfabetización de adultos inmigrantes, tantas veces desconectada do contexto sociocultural, das motivacións e das necesidades reais dos seus destinatarios. Fronte a un modelo educativo imposto desde fóra, propuxo unha aprendizaxe nacida da propia comunidade e das súas experiencias.
A consigna «Todos ensinan, todos aprenden» expresaba con claridade ese principio. Os estudantes eran, á vez, alumnos e profesores. Compartían saberes, ensinaban e aprendían a partir das súas realidades cotiás e das problemáticas sociais, económicas e políticas que condicionaban as súas vidas. A lingua propia, a memoria cultural e a tradición comunitaria rural de moitos dos participantes constituían o punto de partida para avanzar cara a novos coñecementos.
Non se trataba de practicar a caridade nin de reproducir unha relación asistencial entre quen sabe e quen recibe. Tratábase de recoñecer a capacidade de cada persoa para ensinar, aprender e contribuír á transformación colectiva. A corresponsabilidade, a reciprocidade e a solidariedade substituían así os vellos esquemas paternalistas.
Solidaridad Humana converteuse, deste xeito, nun espazo de reivindicación social e defensa dos dereitos daquela numerosa minoría hispanofalante dos Estados Unidos. Unha experiencia pedagóxica de base comunitaria que transcendía o ámbito académico para converterse nun exercicio de cidadanía e dignidade colectiva.
O galego, lingua estranxeira oficial en Nova York
Un dos aspectos máis sorprendentes e significativos da traxectoria de Dino Pacio foi a súa capacidade para trasladar esa concepción plural e democrática da educación ao recoñecemento das linguas de orixe dos inmigrantes.
Ao abeiro da Lei Federal de Educación Bilingüe de 1968, que recoñecía o dereito dos inmigrantes a recibir alfabetización na súa lingua materna como paso cara á aprendizaxe do inglés, Dino Pacio conseguiu que o galego fose recoñecido en Nova York como lingua estranxeira oficial a efectos académicos.
Este feito, de enorme relevancia simbólica e cultural, expresa tamén a coherencia dun home que nunca entendeu a educación como unha vía de asimilación ou renuncia á identidade propia, senón como un proceso de encontro entre culturas. Aprender unha nova lingua non debía significar abandonar a propia. Pola contra, o recoñecemento da lingua de orixe constituía unha condición fundamental para construír unha aprendizaxe respectuosa coa identidade e a dignidade das persoas.
A súa proposta promovía, en definitiva, un ideal de humanización mediante a reflexión e a acción transformadoras, cultivando valores epistemolóxicos, éticos e educativos como a innovación, a responsabilidade, a tolerancia, a reciprocidade, a solidariedade e o compromiso.
Unha experiencia recoñecida nos Estados Unidos, unha memoria aínda pendente en Galicia
A dimensión e o alcance de Solidaridad Humana quedaron avalados polos recoñecementos que recibiu ao longo da súa traxectoria.
En 1981, o proxecto obtivo o premio «Dissemination», concedido polo Fondo para o Melloramento da Educación Postsecundaria (FIPSE), tras ser seleccionado entre 2.000 escolas técnicas e universidades dos Estados Unidos. Ese mesmo ano, un estudo da Fundación Ford sobre alfabetización de adultos destacaba Solidaridad Humana como exemplo de éxito dun programa educativo de base comunitaria.
En 1982 chegaría outro importante recoñecemento: o Premio Nacional de Servizo á Comunidade, concedido pola Asociación Nacional de Colexios Comunitarios, en consideración ao seu labor a prol da educación de adultos nos Estados Unidos.
Non estamos, pois, ante unha experiencia menor nin ante unha iniciativa anecdótica. Estamos ante un proxecto educativo que soubo anticiparse a moitas das preocupacións pedagóxicas e sociais que hoxe consideramos fundamentais: a aprendizaxe contextualizada, a participación comunitaria, o diálogo intercultural, a educación como práctica de liberdade e a construción colectiva do coñecemento.
E, porén, Dino Pacio Lindín deixounos en 2025 sen ter recibido en Galicia o recoñecemento institucional que a súa traxectoria merecía. Máis alá do libro homenaxe coordinado en 2022 polo seu antigo alumno e profesor Manuel Rivas García e da decisión do Concello da Pastoriza de dedicarlle unha rúa en 2025, a súa figura permaneceu demasiado tempo nunha discreta marxe da nosa memoria colectiva.
Quizais por iso o encontro celebrado o pasado 18 de novembro adquiriu unha dimensión que vai máis alá da presentación e reedición de dous libros. Foi tamén un acto de reparación moral e intelectual. Unha oportunidade para devolver á memoria pública un home que, desde a distancia do exilio, soubo proxectar o nome de Galicia nunha experiencia educativa de enorme valor social e humano.
Porque Dino Pacio non foi simplemente un galego que marchou a Nova York. Foi un home que levou consigo unha lingua, unha cultura e unha maneira de entender o mundo, e que soubo poñelas ao servizo da dignidade das persoas e da transformación da sociedade.
Recuperar os seus libros é recuperar tamén unha parte da nosa historia. Recoñecer a súa obra é recoñecer que a educación pode ser moito máis ca transmisión de coñecementos: pode ser conciencia, emancipación, solidariedade e liberdade.
Que a súa memoria non volva caer no esquecemento. E que a terra lle sexa leve.
Nota de Redacción de Infogauda: Esta crónica foi posible, grazas a información feita pública por Xosé Manuel Malheiro Gutiérrez, a quen lle agradecemos súa acreditada xenerosidade.