Herbas a serenar e cacharelas fronte ao mar: o San Xoán que pervive no Baixo Miño
Infogauda/A Guarda
Cando cae a
tarde do 23 de xuño, moitas casas do Baixo Miño recuperan un ritual que
atravesou xeracións. Antes de que comece a noite de San Xoán, recóllense herbas
aromáticas e medicinais que se deixan nun recipiente con auga ao aire libre
para que pasen a noite "a serenar", impregnadas polo resío e pola
maxia que a tradición popular atribúe á noite máis curta do ano.
Ao amencer, esa auga perfumada utilízase
para lavar a cara e as mans nun xesto que, segundo a crenza popular, atrae a
saúde, a sorte e a protección para os meses vindeiros. Trátase dun dos costumes
máis estendidos da cultura tradicional galega e que continúa vivo en concellos
do Baixo Miño como A Guarda, O Rosal, Tomiño, Tui e Oia.
As herbas empregadas varían segundo as
familias e os lugares. O fiúncho, a herba luísa, a macela, a malva, o romeu, a
ruda, a hortelá ou as flores de diferentes especies silvestres adoitan formar
parte dos ramos. Nalgúns fogares mantense a tradición de reunir sete ou nove
herbas, números aos que a cultura popular atribúe un valor simbólico especial.
Unha tradición anterior
ao cristianismo
Os investigadores
do patrimonio inmaterial galego coinciden en que moitos dos rituais asociados
ao San Xoán teñen unha orixe moi anterior á celebración cristiá do nacemento de
San Xoán Bautista. A festividade coincide co solsticio de verán, un momento do
ano que numerosas culturas europeas relacionaron historicamente co culto ao
sol, á fertilidade e á renovación da natureza.
Co
paso dos séculos, crenzas pagás e tradición relixiosa acabaron mesturándose ata
conformar unha celebración singular na que conviven elementos simbólicos moi
diversos.
O lume que purifica
Se
hai unha imaxe inseparable do San Xoán é a das cacharelas. Na noite do 23 ao 24
de xuño, barrios, praias e espazos públicos énchense de fogueiras arredor das
que se reúnen familias e amizades.
A
tradición atribúe ao lume unha capacidade purificadora. Saltar sobre as lapas
—sempre con prudencia e respectando as normas de seguridade— era considerado un
xeito de afastar as malas influencias e comezar un novo ciclo libre de
enfermidades e desgrazas.
Na Guarda, a
proximidade do mar confire á celebración unha personalidade propia. Durante
décadas, as fogueiras acenderon en distintos puntos da vila e das súas
parroquias, converténdose nun espazo de encontro veciñal que combina festa,
gastronomía e tradición.
A auga e o orballo de
San Xoán
A
auga constitúe o outro gran elemento simbólico da celebración. Ademais da auga
das herbas, a tradición popular galega atribuíu propiedades especiais ás fontes
e ao orballo da mañá de San Xoán.
En diferentes
lugares do Baixo Miño recóllense testemuños sobre o costume de lavar a cara moi
cedo ou de pasear polo campo antes da saída completa do sol. Críase que o
orballo desa mañá favorecía a saúde e axudaba a conservar a beleza da pel.
Estas
prácticas estaban especialmente vinculadas a unha visión da natureza na que
plantas, auga e ciclos estacionais formaban parte dun mesmo universo simbólico.
Sardiñas, pan de millo
e convivencia
A dimensión
festiva do San Xoán non pode entenderse sen a gastronomía. As sardiñas asadas
continúan a ser as protagonistas da cea en moitos fogares e celebracións
populares. O seu consumo, acompañado de pan de millo e viño, converteuse nun
dos sinais de identidade da festa en toda a franxa atlántica galega.
.jpg)
Máis
alá dos ritos, San Xoán segue sendo unha celebración comunitaria. As reunións
familiares, as ceas ao aire libre e as actividades organizadas por asociacións
veciñais e concellos contribúen cada ano a manter vivo un patrimonio cultural
transmitido de xeración en xeración.
Un legado que resiste
Nun tempo marcado
pola transformación dos modos de vida, o San Xoán continúa ocupando un lugar
destacado na memoria colectiva do Baixo Miño. A tradición de poñer as herbas a
serear, acender as cacharelas ou reunirse arredor dunha mesa na noite do 23 de
xuño segue funcionando como unha ponte entre o presente e o legado dos devanceiros.
Quizais por iso,
cada ano, cando o sol se achega ao seu máximo esplendor, as vellas tradicións
volven renacer nas vilas e parroquias do Baixo Miño, lembrando que a cultura
popular continúa a ser unha das expresións máis vivas da identidade galega.
Ningún comentario:
Publicar un comentario